A+ A A-

Ocean Tetyda przekształcił się w Morze Śródziemne. Kontynenty i oceany uzyskały swój dzisiejszy układ. Ochłodzenie i osuszenie klimatu spowodowało ekspansję traw i ziół, a ta - zmiany ewolucyjne u ssaków. Pojawiły się pierwsze hominidy.

Neogen został wydzielony w 1833 r., na podstawie badań osadów i skamieniałości pochodzenia morskiego z terenu Włoch i Francji.

Motorem ewolucji zioła i trawy

Stopniowe ochładzanie się i osuszanie klimatu, zapoczątkowane pod koniec paleogenu, spowodowało kurczenie się powierzchni lasów i tym samym ekspansję odpornych na chłód i susze traw i roślin zielnych. W tym nowym środowisku szybko ewoluowały ssaki roślinożerne - antylopy, owce, bydło, konie, nosorożce i słonie. Ta zmiana stymulowała różnicowanie się drapieżców. Współczesną formę uzyskały rodziny psów i kotów, niedźwiedzie oraz hieny. Z ewolucji roślin zielnych skorzystały również gryzonie (myszy i szczury), ptaki śpiewające oraz żaby. W ślad za nimi rozprzestrzeniły się jadowite węże, których przed neogenem było niewiele. Pod koniec neogenu z Ameryki Północnej do Azji przywędrowały wielbłądy.

Obszar Polski wyglądał nieco inaczej. Dużą część nizin bujnie porastały lasy bagienne i torfowiska – to z ich materii powstał węgiel brunatny. Na obszarze Śląska czynne były wulkany, wyrzucające ławy bazaltowe, a w zapadlisku przedkarpackim było morze, w którym powstawały gipsy, anhydryty oraz sole kamienne.

Z drzew schodzą hominidy

Pierwsze małpy pojawiły się już we wczesnym paleogenie i około 40 mln lat temu podzieliły się na dwie linie ewolucyjne: małpy wąskonose i szerokonose. Tuż przed rozpoczęciem neogenu, ok. 25 mln lat temu nastąpił podział małp wąskonosych na dwie grupy: zwierzokształtne i człekokształtne, do których należą gibonowate i człowiekowate, czyli hominidy. Do człowiekowatych (hominidów) zalicza się obecnie obok człowieka jego wymarłe formy oraz orangutany, goryle i szympansy. Naturalnym środowiskiem życia małp były lasy. Skurczenie się obszarów leśnych spowodowało wymarcie wielu ich gatunków, lecz kilka linii ewolucyjnych przetrwało i dostosowało się do nowych warunków. Wśród nich, Australopithecus, nasz najdawniejszy przodek, który pod koniec neogenu, około 4 mln lat temu, przyjął postawę dwunożną, a wkrótce potem zaczął wytwarzać pierwsze narzędzia.

Ewolucja waleni

Wielkie zmiany zaszły również wśród ssaków żyjących w oceanach. W miocenie pojawiła się ogromna liczba gatunków waleni, w tym delfiny i największe morskie ssaki - kaszaloty, zarówno drapieżne, jak i filtrujące plankton. Natomiast świat bezkręgowców przeszedł niewielkie przeobrażenia. W porównaniu z paleogenem zwiększyła się jedynie rola mszywiołów, które powszechnie tworzyły rafy w morzach kontynentalnych, i wzrosła liczba otwornic planktonicznych, stanowiących pokarm wielu ryb i waleni filtrujących. Duże znaczenie nadal miały małże i ślimaki.

Początki Morza Śródziemnego

W Europie wypiętrzyły się Alpy i Karpaty, a w Ameryce Kordyliery i Andy. Rozkład kontynentów i oceanów był bardzo zbliżony do współczesnego. Z potężnego oceanu Tetyda pozostało tylko Morze Śródziemne, lecz jego wody łączyły się jeszcze z Morzem Czarnym i Kaspijskim. Około 6 mln lat temu poziom morza obniżył się o 50 m i zarówno połączenie z Morzem Czarnym, jak i z Atlantykiem zostało przerwane. Na dnie morza w warunkach intensywnego parowania tworzyły się gipsy i sole. Przyczyną tak dużego spadku poziomu morza było najprawdopodobniej ochłodzenie klimatu i uwięzienie wody w lodowcach, lecz już 5 mln lat temu nastąpiło ponowne ocieplenie i Morze Śródziemne odzyskało połączenie z Atlantykiem.

  • Liść drzewa Diospyros lotoides
  • Kręgi węża z podrodziny Colubrinae
  • Liść ambrowca
  • Małż Glycymeris bimaculatus

dr Tatiana Woroncowa-Marcinowska
Państwowy Instytut Geologiczny

O czym piszemy

contentmap_module

  • Minerały ferromagnetyczne
  • 23046
  • Ośmiościenne kryształy magnetytu, Ural, Rosja, zbiory Muzeum Geologicznego PIG-PIB

    Minerały ferromagnetyczne reagują na zewnętrzne pole magnetyczne, a po jego odjęciu zachowują kierunek momentów magnetycznych zgodny z przyłożonym polem. Dzięki tej właściwości są wykorzystywane do badań zmian pola magnetycznego Ziemi. Wszystkie minerały ferromagnetyczne zawierają żelazo. Do najczęściej występujących w przyrodzie należą tlenki żelaza (np. magnetyt, hematyt i maghemit), siarczki żelaza (takie jak pirotyn i greigit) lub wodorotlenki żelaza (np. getyt).

    Magnetyt jest minerałem o silnych właściwościach magnetycznych, nie tylko reaguje na zadane pole magnetyczne, ale również samoistnie działa jak magnes. Jest powszechnie występującym na Ziemi tlenkiem żelaza, należącym do grupy minerałów zwanych tytanomagnetytami. Jest to szereg minerałów o zmiennych proporcjach tytanu do żelaza. Jego krańcowe ogniwa to ulvospinel Fe2TiO4 (niemagnetyczny minerał o najwyższej zawartości tytanu w szeregu) i magnetyt Fe3O4 (bez domieszki tytanu).{tortags,205,4}