A+ A A-

Wulkany podmorskie powstają w wyniku erupcji freatomagmowych, które przy ciśnieniu słupa wody o wysokości co najmniej 500–1000 m produkują lawy (najczęściej bazaltowe) ulegające w różnym stopniu fragmentacji pod wpływem przechłodzenia w kontakcie z wodą.

Utwory te, znane jako lawy poduszkowe (ang. pillow lava), hyaloklastyty (piasek i gruz lawowy) lub peperyt (mieszanina okruchów lawowych i zdeformowanych osadów morskich), tworzą podmorskie góry (seamounts), wznoszące się w postaci tarcz, stożków, rzadziej kopuł, na wysokość do kilku kilometrów ponad dno oceaniczne. Odmianą ich są gujoty, czyli wulkany stołowe, w formie ściętych stożków, z pokrywą płytkowodnych osadów morskich na szczycie. Budowle te są reliktami wysp wulkanicznych, które uległy erozji i pogrążyły się w wodzie wskutek subsydencji dna oceanicznego. Na zanurzających się gujotach rozwijają się niekiedy barierowe rafy koralowe, a następnie atole.

Trójwymiarowy obraz podwodnej góry Niedźwiedź (wulkanu stołowego) nieopodal wybrzeży stanu Massachusetts w północnej części Oceanu Atlantyckiego. Źródło: Wikimedia Commons, NOAA/WHOI/NURCTrójwymiarowy obraz podwodnej góry Niedźwiedź (wulkanu stołowego) nieopodal wybrzeży stanu Massachusetts w północnej części Oceanu Atlantyckiego. Źródło: Wikimedia Commons, NOAA/WHOI/NURC

Wulkany podmorskie tworzą najczęściej długie łańcuchy górskie na obszarach ryftów oceanicznych, w strefach rozprzestrzeniania się dna oceanicznego (np. grzbiet Juan de Fuca, długości ok. 500 km). Przy szybkiej ekspansji dna wzdłuż osi grzbietów śródoceanicznych wylewy szczelinowe powodują powstanie pokryw wulkanicznych złożonych głównie z law bazaltowych, poprzecinanych dajkami skał gabrowych wypełniających szczeliny doprowadzające lawę. Obfite erupcje zachodzące na niewielkich głębokościach (rzędu kilkuset metrów) mogą dość szybko spowodować powstanie wysp wulkanicznych. W ten sposób w latach 1963–1965 w pobliżu południowych wybrzeży Islandii wyłoniła się wyspa Surtsey, od której pochodzi nazwa typu erupcji zachodzących w początkowej fazie pod powierzchnią wody (morskiej, jeziornej lub lodowcowej). Długotrwała działalność wulkanów podmorskich usytuowanych na znacznych głębokościach (kilku tysięcy metrów) też może z czasem prowadzić do powstania wulkanicznych wysp oceanicznych (np. Hawaje, Samoa) i zmiany stylu erupcji na subaeralny.

dr Elżbieta Jackowicz
Państwowy Instytut Geologiczny

Wulkanizm

Wulkany podlodowcowe

tuja

Wulkany wybuchające pod lodem (lub pod wodą z roztopionego lodu) są zbudowane z utworów podobnych do tych, z których składają...

Wulkanizm w przeszłości geologicznej

W historii Ziemi wulkanizm był zarówno istotnym czynnikiem kształtowania jej powierzchni, jak też odegrał ważną rolę w formowaniu się litosfery...

Erupcje głębokomorskie

W warunkach głębokomorskich ciśnienie wody przeciwdziała odgazowaniu magm i wypływających law, uniemożliwiając ich eksplozywną fragmentację, jednakże do fragmentacji law dochodzi...

Wulkany innych ciał niebieskich

Olympus Mons

Największym wygasłym wulkanem w Układzie Słonecznym jest..

Erupcje pliniańskie i ultrapliniańskie

Erupcje te obejmują działalność silnie eksplozywną, z podrzędnym udziałem lub przy braku epizodów efuzywnych.

Ogólne klasyfikacje wulkanów

Wulkany można podzielić zależnie od przebiegu erupcji, a także od procesów powierzchniowych zachodzących po erupcji.

Trzęsienia ziemi

Gdzie ziemia trzęsie się najczęściej…

Geograficzne rozmieszczenie epicentrów trzęsień ziemi pozwala na wydzielenie obszarów o różnej aktywności sejsmicznej: sejsmicznych, asejsmicznych i pensejsmicznych.

17-08-2012 Wyświetleń:5709 Trzęsienia ziemi Grzegorz Wróbel

Anatomia trzęsienia ziemi

Powierzchnię Ziemi przywykliśmy traktować jak stabilną opokę, której możemy w pełnić zaufać - wznosić na niej wielkie budynki, mosty, drogi...

17-08-2012 Wyświetleń:2552 Trzęsienia ziemi Grzegorz Wróbel

Dlaczego ziemia się trzęsie?

Wszystko przez te płyty! Ziemia składa się z kilku warstw, które charakteryzują się różnymi właściwościami fizycznymi i chemicznymi. Zewnętrzna, sztywna warstwa...

17-08-2012 Wyświetleń:7170 Trzęsienia ziemi Grzegorz Wróbel

Magnetyzm

O magnetosferze i zorzy polarnej

Artystyczna wizja ziemskiej magnetosfery w zderzeniu z wiatrem słonecznym. Źródło: NASA

03-07-2013 Wyświetleń:4468 Ziemski magnetyzm Joanna Roszkowska-Remin

Zmiany pola i wędrówka biegunów

Ziemskie pole magnetyczne nie jest jednorodne na całym globie. Są miejsca, gdzie jego natężenie jest większe, i takie, w którym...

03-07-2013 Wyświetleń:8403 Ziemski magnetyzm Joanna Roszkowska-Remin

Jak powstaje?

Uproszczona wizja relacji pomiędzy ruchem przewodzących płynów w jądrze zewnętrznym a powstawaniem pola magnetycznego Choć ludzie od wieków wykorzystują ziemskie pole...

03-07-2013 Wyświetleń:3186 Ziemski magnetyzm Joanna Roszkowska-Remin